2. Wordt de Europese Unie nu een superstaat?
Nee, geen nieuwe staat. De EU heeft wel enkele karaktertrekken van een federale staat (gemeenschappelijke munt, Europese Centrale Bank, Europese wetgeving), maar burgers blijven burgers van hun eigen land en iedere lidstaat behoudt zijn eigen soevereiniteit. Alleen wat de lidstaten zelf samen beslissen om over te dragen naar de Europese instellingen, wordt een Europese bevoegdheid. De Europese burger krijgt ook een Europese identiteit: het Europees burgerschap. Dat zal vooral in de praktijk heel wat voordelen opleveren: een Europees rijbewijs, automatische erkenning van diploma's, ...

3. Legt de Grondwet de grenzen van Europa vast?
Wordt Turkije nu zeker een lidstaat? Nee, de Grondwet legt geen grenzen vast.. Landen kunnen steeds lidmaatschap aanvragen van de Europese Unie. 'Europa' wordt in de grondwet niet gedefinieerd. Lidmaatschap is in se mogelijk voor elk land dat dezelfde waarden deelt. Natuurlijk moeten kandidaat-lidstaten wel aan alle opgelegde voorwaarden voldoen: politiek, economisch en juridisch. Dat geldt ook voor Turkije, net zoals voor alle andere kandidaat-lidstaten. Strenge toetredingscriteria en volledige integratie van het bestaande Europese aquis communautaire zijn nodig om de democratische principes en het welvaartsniveau in de Europese Unie te behouden. Bovendien, niet onbelangrijk, de Grondwet gijzelt de lidstaten zeker niet. Voor het eerst staat er trouwens een principe in om ook uit de EU te stappen.

4. Waarom geen verwijzing naar God in de Grondwet?
Het christendom heeft ongetwijfeld een sterke invloed gehad op de maatschappelijke historische ontwikkeling op het Europese continent. Maar niet alleen het christendom: ook de Joodse godsdienst, de Islam, het Humanisme en de Verlichting behoren tot spirituele grondslagen van de Unie. De meeste lidstaten van de Europese Unie kennen een strikte scheiding tussen kerk en staat in hun staatsbestel. Vandaar dat een verwijzing naar God in de Grondwet die scheiding in het gedrang zou kunnen brengen.

5. Is de Grondwet wel begrijpbaar?
De Grondwet is een lange tekst geworden. 448 artikels plus ontelbare protocollen en annexen. Toch blijft het overzichtelijk: deel I legt de werking van de EU vast (waarden, bevoegdheden, instellingen, besluitvormingsprocedure, financiering, symbolen), deel II is integraal het charter van grondrechten voor de Europese burger, deel III is het moeilijkste en omvangrijkste deel, dat het volledige Europese beleid samenbrengt. Ten slotte deel IV, dat de voorwaarden voor lidmaatschap en herziening vastlegt. Er is discussie geweest om deel III eventueel apart te behandelen en het grondwettelijke karakter enkel aan deel I en II te geven. Het erg technische deel III is inderdaad voor de burger zo goed als onleesbaar en omvat de hoofdzakelijk oude verdragsteksten, deel I en II zijn daarentegen duidelijk en niet mis te verstaan.

6. Wordt het beslissingsproces transparanter?
Inderdaad. Transparantie en de Europese Unie leken onverzoenbaar met elkaar. Het was precies de grote verdienste van de Europese Conventie, het orgaan dat de Grondwet voorbereidde, om daaraan te verhelpen. De Grondwet maakt komaf met de ingewikkelde pijlerstructuur van de EU. Daardoor stopt ook de verwarring tussen de Europese Gemeenschap en de Europese Unie, vanaf nu is er enkel nog de Europese Unie. Ook de wettelijke instrumenten worden duidelijker: de EU vaardigt vanaf nu wetten (Europese kaderwet of Europese wet) uit en niet-legislatieve maatregelen. Gedaan dus met verordeningen, richtlijnen, kaderrichtlijnen, beschikkingen, ... Alles wordt veel duidelijker. Ook alle wetgeving wordt straks duidelijker omlijnd: voorbereiding van de wetgeving voor de Europese Commissie, het wetgevend proces zelf door Europees Parlement en Europese Raad.

7. Waarom eigenlijk een Europese Grondwet?
De Europese Unie is niet meer het samenwerkingsverband tussen zes landen op gebied van steenkool en staal uit de jaren '50. 25 lidstaten zijn er intussen, die de Europese instellingen een resem bevoegdheden en beleidsdomeinen hebben toevertrouwd. Het debat over de toekomst van Europa aan het begin van de 21e eeuw (2000-2001) maakte duidelijk dat het Verdrag van Nice niet zou volstaan om de verdieping en de uitbreiding van de EU in goede banen te leiden. Welke Europese Unie en om wat te doen? Hoe kon dat beter dan gewoon te starten met een onbeschreven blad: de Europese Grondwet.

8. Hoe kwam de Grondwet tot stand?
De ideetjes dateren van 2000 (eigenlijk nog vroeger). Het was het Belgische voorzitterschap van de EU dat de echte procedure in gang zette. Een Europese Conventie (met vertegenwoordigers van het Europees Parlement, de regeringen en de nationale parlementen van de lidstaten en de kandidaat-lidstaten, de Europese Commissie, de regio's, de sociale gesprekspartners ...) zou op een open en transparante manier een voorstel voor een Europese Grondwet op papier zetten. Het lukte. In september 2003 was er een officiële ontwerpgrondwet. Een intergouvernementele conferentie (de 15 lidstaten en 10 kandidaat Lidstaten) wijzigde het ontwerp nog en leverde uiteindelijk een Europese Grondwet af die ondertekend werd door alle Europese lidstaten. Dan kon het ratificatieproces starten.

9. Geeft de Grondwet mij meer rechten als burger?
De rechten van het Europees burgerschap worden verankerd in het grondwettelijk verdrag via het Charter van grondrechten. Zowel de klassieke mensenrechten (recht op integriteit van de persoon, politieke rechten zoals stemrecht, recht op vrijheid van meningsuiting etc.), sociale rechten (syndicale rechten, recht om te kunnen werken, recht op sociale bescherming, recht om als oudere te kunnen deelnemen aan de samenleving, recht op onderwijs en opleiding, ...), nieuwe rechten (recht op toegang tot gemeenschapsdiensten (diensten van algemeen belang), recht op gezond leefmilieu, recht op bescherming tegenover de bio-technologie, .., Alle rechten staan opgesomd in de Grondwet. Vooral juridisch gezien bieden de rechten een hogere beschermingsfactor nu ze grondwettelijk verankerd zijn. Nieuw is het recht op een volksinitiatief (zie later)...

10. Het charter van grondrechten, nog maar eens een nietszeggend charter? Dat dacht je maar. Het grondrechtencharter mag je beschouwen als een van de meest revolutionaire punten uit de Europese Grondwet. Het charter was een protocol bij het Verdrag van Nice, maar krijgt nu een juridisch afdwingbaar karakter. Daarom is het veel meer dan zomaar een aanvulling op het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. De EU biedt zijn burgers nu een basis aan sociale bescherming, waar ze ook willen reizen, leven of werken. De grondrechten zullen altijd en overal gerespecteerd moeten worden. Welke grondrechten hebben we nu? 6 lange hoofdstukken over waardigheid, vrijheid, gelijkheid, solidariteit, burgerrechten en justitie. Het ene recht is al wat vager geformuleerd dan het andere. "Niemand kan ter dood veroordeeld worden" is duidelijk, "Ouderen hebben recht op een waardig leven" al wat minder. Ook sociale rechten krijgen hun plaats. sp.a wil in de Belgische grondwet sociale basisrechten verankeren. De Europese Grondwet zet een eerste duidelijke stap.
11. Vervalt het Europees Verdrag voor de Rechten van de mens dan?
Nee, zeker niet. Je kan het grondrechtencharter eerder als een modernere versie zien van het EVRM. Het bevat vele rechten uit het EVRM, maar vult het aan met nieuwe grondrechten. Bovendien creëert de EU een eigen rechtspersoonlijkheid om zelf te kunnen toetreden tot het EVRM. Nog nieuw in het grondrechtencharter: het recht op technologische vernieuwingen, een hoge graad van gegevensbescherming (vooral belangrijk bij migratiedossiers), verplichting voor mediapluralisme en de omschrijving van mensensmokkel als een moderne vorm van slavernij. Bovendien, in tegenstelling tot het EVRM, behandelt het grondrechtencharter wél expliciet een breed gamma van economische en sociale rechten. Al mochten sommige van die rechten voor sp.a wel harder en duidelijker omschreven worden.

12. Wat zal de impact zijn van het grondrechtencharter?
De grondwettelijke verankering van het Charter verplicht de Unie om actief deze rechten na te streven en te respecteren in al haar beslissingen. Het charter is juridische afdwingbaar, maar heeft geen wetgevende status. De toekomst zal de draagkracht van dit charter ontrafelen. Hoe dan ook, als de lidstaten van de EU beslissen om van het Charter een soort vaandelvlag van rechten en plichten te maken, ziet het er goed uit. Ook in het buitenlands beleid van de Unie, kan het Charter op die manier een rol gaan spelen. Burgers die vinden dat een Europese wet of beslissing strijdig is met het charter, kunnen klacht indienen bij het Europees Hof van Justitie. Het grondrechtencharter is op dat vlak de meest verregaande bill of rights ter wereld.

13. Betekent de Grondwet een ultra-liberaal Europa?
Zeker niet! De Grondwet bepaalt de waarden en rechten, de bevoegdheden en instrumenten van de unie, de taakafbakening tussen de instellingen, de procedures en de manier waarop het kan herzien worden. De Grondwet bepaalt niet welk beleid daar moet worden gevoerd. Vergelijk Europa gerust met de andere beleidsniveaus: de gemeente, de provincie, de regio's, de landen. Voor elk niveau zijn er verkiezingen, voor elk niveau politieke strekkingen of partijen. Het zijn die strekkingen die het beleid bepalen, niet deze of gene Grondwet. Vrije concurrentie en vrije dienstverlening stonden ook al in vorige verdragen ingeschreven. Nieuw zijn de sterkere sociale ambities in de tekst.

14. Is de Grondwet een sociale achteruitgang?
Opnieuw noppes! Ja, inderdaad, was de Europese Grondwet enkel en alleen geschreven door sp.a, dan was er veel meer plaats geweest voor sociale rechten. Maar sp.a en de andere sociaal-democraten in Europa hebben een compromis moeten zoeken met alle politieke strekkingen. De Belgische grondwet is ook niet door socialisten geschreven. De Europese Grondwet betekent wel vooruitgang op gebied van sociale rechten. Er zijn de waarden en principes, de doelstellingen - de EU houdt eraan om veel en kwaliteitsvolle jobs te creëren in een sociale markteconomie met als doel volledige werkgelegenheid, sociale vooruitgang en verbetering van het leefmilieu – Er is de sociale dialoog, een jaarlijkse sociale top, ... Bovendien heeft de Europese Commissie de plicht om haar voorstellen aan deze sociale doelstellingen te toetsen, de zogenaamde sociale clausule. Bijna alle sociale zaken zullen met gekwalificeerde meerderheid worden gestemd. Domeinen waar het vetorecht blijft, zijn sociale zekerheid, fiscaliteit, de financiering van de Unie, structuurfondsen, medebeslissing in ondernemingen en arbeidsvoorwaarden voor derde landen. Die eerste vier vormen de 'solidariteit van Europa', want het zijn middelen om te herverdelen van rijk (regio's of individuen) naar arm.

15. Brengt de Grondwet Europa dichter bij de burger?
Ja! De Grondwet zal inderdaad de grote kloof tussen Europa en zijn burgers iet of wat kunnen vernauwen. Het volksinitiatief is een enorme stap vooruit. Als 1 miljoen mensen in Europa vinden dat er een Europese wetgeving moet komen op een bepaald dossier, is de Europese Commissie verplicht om een wetgevend initiatief te nemen. Nu al lopen er verschillende initiatieven om 1 miljoen handtekeningen te verzamelen. Bovendien is ook transparantie een van de centrale thema's in de Grondwet: "Iedere burger heeft toegang tot documenten van de Europese instellingen, kantoren en agentschappen." Volledige vrijheid van informatie betekent dit echter niet. Toch kunnen we stellen dat de EU – als je je weg een beetje kan vinden op de website – een meer transparante invulling krijgt door de Grondwet.

16. Krijgt het maatschappelijk middenveld meer inspraak?
Een van de grote eisen van sp.a tijdens de Conventie. En inderdaad, de Grondwet stelt dat de Europese Commissie verplicht wordt om vooraf – voor een wetgevend initiatief wordt ingediend bij Parlement en Raad – te overleggen met alle relevante organisaties, ook sociale partners en ngo's. Lobbywerk zal dus nog altijd een van de grote plagen tijdens het wetgevend proces blijven, maar nu zal de inbreng vanuit het maatschappelijk middenveld wellicht meer gehoor krijgen, waardoor de Europese Commissie niet meer eenzijdig naar de industrie-lobby zal luisteren. Voorafgaande consultatie van alle partners bevordert het wetgevend werk. De Grondwet verandert niet radicaal de manier van werken bij de Europese instellingen. De wetgevingsprocedure blijft ingewikkeld (alhoewel, hoeveel ingewikkelder dan de Belgische politiek?). De algemene regel wordt dat het Europees Parlement volwaardige medebeslisser wordt (in de praktijk betekent dit voor 49 domeinen meer inspraak van het EP).

17. Wordt het Europees Parlement eindelijk serieus genomen?
Er bestaan nog altijd hardnekkige misverstanden over. Laat ons duidelijk zijn: het Europees Parlement is op heel wat domeinen (medebeslissing) een belangrijke machtsfactor binnen de EU. De Grondwet breidt die bevoegdheden nu nog op 49 punten uit, vooral op vlak van vrijheden, veiligheid en justitie. Ook de controle op de uitgaven van de Unie wordt groter. Het Parlement mag vandaag over het landbouwbeleid puur consultatief iets zeggen. De Grondwet maakt het Parlement ook hierin medebeslisser. En dat is goed, want het Europees Parlement is volgens sp.a een betere en meer democratische weerspiegeling van de politieke krachtsverhoudingen in de Europese Unie, dan de Raad (die louter uit regeringen bestaat).

18. Wat verandert er bij de Europese Commissie?
De Europese Commissie is het dagelijks bestuur – de motor – van van de Europese Unie, wat ze ook blijft na de invoering van een Grondwet. Bovendien behoudt ze het exclusiviteitsrecht om voorstellen te lanceren. Over de samenstelling van de Commissie is de Grondwet duidelijk: tot 2014 is er één commissaris per lidstaat. Daarna wordt het aantal leden van de Commissie beperkt tot 2/3 van het aantal lidstaten, maar lidstaten zonder commissaris krijgen de zekerheid dat ze de volgende legislatuur een commissaris mogen sturen. De verdeling van de bevoegdheden gebeurt in samenspraak met de Raad, die ook de voorzitter van de Commissie mag aanduiden. Het Europees Parlement heeft de macht om de voltallige Commissie goed te keuren en/of wandelen te sturen.

19. Wat verandert er voor de Europese Raad?
De Europese Raad wordt door de Grondwet erkend als een officiële instelling. Dat is nieuw, want alhoewel de Europese Raad in de praktijk de belangrijkste politieke beslissingen neemt in de Europese Unie en de richting aangeeft voor het beleid van de Unie , werd ze in geen enkel officieel verdrag als instelling erkend. De Europese Raad beslist over de grote krachtlijnen van de Unie, maar ook over topbenoemingen: het Voorzitterschap van de EU, de voorzitter van de Commissie en de Minister van Buitenlandse Zaken van de EU (nu al gebeurd: Javier Solana). Die laatste - ook een nieuwigheid uit de Grondwet - moet meer duidelijkheid scheppen in het buitenlands beleid van de EU en de Europese belangen in de wereld beter behartigen.

20. De voorzitter van de EU: nog een nieuwe instelling erbij?
De Europese Grondwet bepaalt dat het huidige rotatiesysteem, waarbij om de 6 maanden een andere lidstaat het Voorzitterschap van de Europese Unie waarneemt, vervalt. In de plaats daarvan komt één vaste voorzitter, een soort President van de EU, die de Europese Raad moet voorzitten en zorgen voor het dagelijks verloop van de zaken. De voorzitter van de EU zal echter eerder een ceremoniële functie worden. De Voorzitter van de EU wordt aangeduid door de Europese Raad met gekwalificeerde meerderheid. Hij wordt verkozen voor een periode van 2,5 jaar en is éénmaal herkiesbaar. Het Voorzitterschap van de vakraden (de ministerraden) echter, blijft roterend. Dat wil zeggen dat om de 6 maanden een andere lidstaat de ministerraden zal voorzitten.

21. Gekwalificeerde meerderheid of unanimiteit: kan de EU wel effectief beslissen?
Beslissingen worden in de EU vandaag meestal genomen bij gekwalificeerde meerderheid. In de Europese Grondwet is het aantal domeinen waarvoor gekwalificeerde meerderheid vereist is, op 40 punten uitgebreid (nu ook bijvoorbeeld asiel en migratie). Tot nu wilde gekwalificeerde meerderheid zeggen dat een voorstel een vast aantal stemmen moest krijgen vooraleer het goedgekeurd kon worden. Nu introduceert de Grondwet in de Europese besluitvorming het begrip 'dubbele meerderheid'. Om goedgekeurd te worden moet een wet niet alleen een meerderheid van de stemmen (ten minste 55%) maar ook een meerderheid van de Europese bevolking (ten minste 65%) achter zich krijgen.

22. Meer macht voor Brussel (als Europese hoofdstad)?

23. Is er een rol weggelegd voor onze nationale parlementen of moeten die enkel de Europese wetten omzetten in nationale wetten?

24. Waarom is er hier geen en daar wel een referendum om de Grondwet te ratificeren?

25. Wat als de Grondwet ergens wordt afgekeurd?